• Człowiek jako istota społeczna

    Socjologia

    Nauka, która zajmuje się opisem i badaniem funkcjonowania społeczeństwa, obowiązujących w nim reguł, natury ludzkiego zachowania, związków międzyludzkich to socjologia.

    Za twórcę nowoczesnej socjologii powszechnie uważa się francuskiego filozofa Augusta Comte’a (1798 – 1857), był on jednocześnie twórcą samego pojęcia socjologia. Comte stworzył jedną z pierwszych teorii nauki. Rozróżnił nauki abstrakcyjne (zajmujące się prawami łączącymi fakty przyrody) oraz nauki konkretne (opisujące fakty, np. mineralogia). Za nauki abstrakcyjne uważał matematykę, astronomię, fizykę, chemię, biologię i socjologię. Comte ukuł (1838) nazwę socjologia dla odróżnienia od używanego przez jego rywali intelektualnych terminu „fizyka społeczna”. Nakreślił również jej program: badanie metodą przyrodniczą, empiryczną i historyczną ludzkich społeczeństw, panującego w nich porządku i warunków postępu.

    Wybitnymi socjologami byli także Niemiec Max Weber (1864 – 1920) i Francuz Emil Durkheim (1858 – 1917). Max Weber odrzucał pozytywistyczną koncepcję Comte’a nauk społecznych jako nauk przyrodniczych. Weber postulował, aby nadać naukom społecznym ścisły i obiektywny charakter poprzez opracowywanie specyficznej dlań metodologii i filozofii nauki, opisywanie ich jak najbardziej precyzyjnym językiem (wprowadził wiele do dziś użytecznych pojęć) oraz prowadzenie zakrojonych na szeroką skalę badań historyczno-porównawczych. Zdaniem Durkheima socjologia jest nauką o faktach społecznych. Faktem społecznym jest wszelki sposób działania, zdolny do wywierania na jednostkę przymusu zewnętrznego.

    Do najbardziej znanych polskich socjologów należą Florian Znaniecki (1882 – 1958). Stanisław Ossowski (1897- 1963) i Jan Szczepański (1913 – 2004). Znaniecki był zwolennikiem punktu widzenia, który nazwał „kulturalizmem”. Sądził, że socjologia powinna zajmować się wytworami kultury, ponieważ jest ona nauką o kulturze. Ossowski był przedstawicielem orientacji humanistycznej, dostrzegał zasadnicze różnice pomiędzy naukami przyrodniczymi a społecznymi. Sądził, że wszystkie zjawiska życia społecznego mają aspekt świadomościowy. Według Szczepańskiego socjologia poszukuje praw zjawisk zachodzących między ludźmi, zajmuje się badaniem struktur, czyli wzajemnego przyporządkowania sobie ludzi w zbiorowościach”.

    Życie społeczne

    Człowiek nazywany jest istotą społeczną dlatego, że żyje wśród innych ludzi i wśród ludzi odbywa się prawidłowy rozwój istoty ludzkiej. Życie społeczne zaś to ogół zjawisk wynikających ze wzajemnego oddziaływania jednostek i zbiorowości przebywających na odpowiednio wyodrębnionej przestrzeni.

    W roku 2000 wszedł na ekrany kin film amerykańskiej produkcji „Cast Away. Poza światem”. Główny Chuck Noland (Tom Hanks) bohater w wyniku katastrofy samolotu przelatującego nad Pacyfikiem trafia na bezludną wyspę. Film przedstawia między innymi wątkami zmagania człowieka z samotnością oraz potrzebę obcowania z innymi ludźmi.

    Do czynników kształtujących życie społeczne ludzi należą m.in. uwarunkowania przyrodnicze, uwarunkowania ekonomiczne i kulturowe.

    Wśród uwarunkowań przyrodniczych życia społecznego ludzi znajdują się m.in. biologiczne, geograficzne i demograficzne podstawy życia społecznego. Do biologicznych podstaw życia społecznego (cechy naszego organizmu, jego budowa i fizjologia) należą m.in:

    - całkowicie wyprostowana postawa ciała; wysklepione stopy (bez przeciwstawnego palucha) przystosowane do dwunożnego chodu,
    - chwytno-manipulacyjne kończyny górne z przeciwstawnym kciukiem,
    - silnie rozwinięty mózg wykazujący podział funkcjonalny obu półkul,
    - porozumiewanie się przy użyciu mowy umożliwiającej przekazywanie pojęć abstrakcyjnych,
    - zdolność do celowej obróbki wtórnej narzędzi,
    - stały popęd płciowy oraz wydłużony okres sprawowania opieki nad dziećmi aż do osiągnięcia przez nie samodzielności, będące warunkiem powstania rodziny – podstawowej grupy społecznej,
    - tworzenie wysoko zorganizowanych społeczeństw.

    Do geograficznych podstaw życia społecznego należą m.in.:

    - klimat,

    - ukształtowanie terenu,

    - rodzaj gleby i roślinności,

    - świat zwierzęcy,

    - dostęp do wody,

    - eksploatowane bogactwa naturalne.

    Do demograficznych podstaw życia społecznego należą m.in. czynniki warunkujące odpowiednie zjawiska i procesy społeczne, np. kulturowe, gospodarcze, polityczne, itp., są to m.in.:

    - gęstość zaludnienia,

    - płeć,

    - wiek,

    - płodność,

    - przyrost naturalny,

    - przeciętna długość życia,

    - zdrowotność.

    Wśród uwarunkowań ekonomicznych życia społecznego ludzi znajdują się m.in.:

    - sposoby użytkowania zasobów środowiska geograficznego,

    - narzędzia i maszyny,

    - organizacja pracy,

    - ważna jest forma własności środków produkcji.

    Wpływ kultury na życie społeczne:

    - socjalizacja i kształtowanie osobowości jednostki – procesy te przejawiają się wielostronnym

    wychowaniem młodej istoty ludzkiej do życia zbiorowego,

    - ustanawianie systemów wartości i kryteriów, które je określają,

    - ustalanie wzorów zachowań i postępowania,

    - konstruowanie modeli (ideałów) zachowań, instytucji i systemów.

    Ważnym czynnikiem wpływającym na zachowanie się jednostki w społeczeństwie są jej potrzeby oraz sposoby ich zaspokajania. Do najważniejszych potrzeb w relacji jednostka-społeczeństwo należą:
    - potrzeby biologiczne, takie jak potrzeba zaspokajania głodu i pragnienia (słaba konstrukcja fizyczna człowieka sprawia, że na dłużej nie jest on w stanie ich samodzielnie zaspokoić),
    - potrzeba przedłużenia gatunku (ma ogromny wpływ na życie społeczne),
    - potrzeba bezpieczeństwa, przynależności i miłości oraz potrzeba uznania i współzawodnictwa (ich zaspokajanie wymaga częstych kontaktów z innymi ludźmi).

    Teoria hierarchii potrzeb

    W 1954 roku ukazała się teoria hierarchii potrzeb ludzkich autorstwa amerykańskiego psychologa Abrahama Harolda Maslowa (1908 – 1970), tzw. piramida potrzeb. Według tej teorii człowiek w swoim działaniu dąży do zaspokojenia potrzeb rozpoczynając od potrzeb niższego stopnia (np. potrzeba pożywienia i wody), a kończąc na potrzebach wyższego stopnia (np. praca nad sobą). Na samym szczycie piramidy potrzeb Maslowa znajdują się potrzeby samorealizacji. Poprzedzają je potrzeby bezpieczeństwa, potrzeby społeczne (przyjaźń, miłość), potrzeby szacunku. Na samym dole piramidy potrzeb Maslowa znajdują się potrzeby fizjologiczne. Następują po nich potrzeby bezpieczeństwa, potrzeby społeczne (przyjaźń, miłość), potrzeby szacunku.

    Wszystkie wymienione czynniki sprzyjają powstawaniu różnych form życia społecznego.

    Socjalizacja i role społeczne

    Socjalizacja to proces przyswajania przez człowieka form i norm życia w społeczeństwie (czyli proces rozwoju społecznego człowieka). Powszechnie dokonuje się podziału na socjalizację pierwotną i socjalizację wtórną. Socjalizacja pierwotna to przyswajanie norm i zasad życia społecznego nieświadomie, często przez naśladownictwo. Socjalizacja wtórna to świadome i samodzielne kształtowanie osobowości.

    W procesie socjalizacji człowiek nabywa umiejętność odgrywania rożnych ról społecznych. W swoim życiu człowiek odgrywa cały szereg ról, niektóre jednocześnie. Rola społeczna stanowi zbiór oczekiwań wobec jednostki związany z posiadaniem określonego statusu społecznego. Jest to zespół praw i obowiązków wynikających z zajmowania pozycji społecznej, przejawiający się typowym zachowaniem, powierzchownością, a nawet sposobem komunikowania się. W życiu człowieka zdążają się sytuacje związane z odgrywaniem ról społecznych powodujące problemy i trudności w ich odgrywaniu. Należą do nich m.in.:

    - Zmiana roli społecznej (przechodzenie z jednej roli społecznej w drugą, np. przejście z roli ucznia w rolę pracownika).

    - Funkcjonowanie stałych stereotypów dotyczących ról społecznych.

    - Odgrywanie przez jedną osobę jednocześnie ról społecznych wymagających sprzecznych ze sobą zachowań powodujących konflikt ról społecznych.

    Pytania do powtórki z wiedzy:

    Socjologia:

    Jaki jest przedmiot badania socjologii?

    Życie społeczne:

    Dlaczego człowiek nazywany jest istotą społeczną?

    Jakie uwarunkowania wpływają na życie społeczne?

    Teoria hierarchii potrzeb:

    Na czym polega teoria hierarchii potrzeb?

    Jakie są najwaleczniejsze potrzeby w teorii hierarchii potrzeb?

    Kto jest autorem teorii hierarchii potrzeb ludzkich?

    Socjalizacja i role społeczne:

    Co w socjologii oznacza pojęcie socjalizacja?

    Czym są role społeczne i jakie są związane problemy z ich odgrywaniem?

    Powtórzenie najważniejszych pojęć:

    Socjologia to nauka, która zajmuje się opisem i badaniem funkcjonowania społeczeństwa, obowiązujących w nim reguł, natury ludzkiego zachowania, związków międzyludzkich.

    Socjalizacja to proces przyswajania przez człowieka form i norm życia w społeczeństwie (czyli proces rozwoju społecznego człowieka). Powszechnie dokonuje się podziału na socjalizację pierwotną i socjalizację wtórną.

    Rola społeczna to zespół praw i obowiązków wynikających z zajmowania pozycji społecznej, przejawiający się typowym zachowaniem, powierzchownością, a nawet sposobem komunikowania się.